Авторлық ертегілерШетелдік ертегілер3–7 жас · 9 мин оқу👀 0 адам оқыды

Құрбақа

Авторы: Ханс Кристиан Андерсен

Әлі баға жоқ

Балаңыз ертегіні өзі оқитын болса, әріп өлшемін реттеңіз

Құдық терең еді, сондықтан арқан да ұзын болатын. Су тола шелекті тартқан кезде, шығырық ауыр айналатын. Құдықтың суы керемет мөлдір болғанмен, оның бетінде күн сәулесі шағылыспайтын, ал енді күн сәулесі өлеусіреп болса да жеткен жерлер, тастардың арасы жап-жасыл мүктен көрінбейтін. Міне, тап сол араға құрбақаның үлкен тобыры қоныстанған. Құдықтағылар оларды ауып келгендер деп есептейді. Дәлірек айтқанда, бірінші қоныстанған және бірінші болғанда да аяғы аспаннан келіп құдыққа құлап түскен осындағы бақалардың ұлы әжесі-тін, ол қазір де тірі. Құдықтың ежелгі тұрғындары жасыл бақалар судың ішінде өздерін айрықша сезінетін, олар кемпір құрбақаны тұқымдасымыз деп танып, оның тобырын «шомылуға келген демалушылар» санайтын. Ал демалушыларға бұл ара жайлы болды, сондықтан олар құдықтың дымқыл қабырғасын өздерінше «құрғақ» жер атап, сол араға жайғаса орналасты. Бірде кемпір құрбақа жолаушылап та қайтты шелекті тартып жатқанда ішіне түсіп кетті. Жоғарыда өте жарық болып шықты, көзі қарығып қарай алмады. Бақытына қарай, тырбаңдап жатып шелектің ішінен дер кезінде шығып үлгерді. Суға кеп пәрменімен шолп ете қалды, содан белі ауырып үш күн орнынан тұра алмай жатты. Жоғарыдағы жарық дүние жайында ол жарытып ештеңе білмейтін, жалпы қалай дегенмен де, ол да, басқалары да бүкіл жер беті тек құдықтың ішімен шектелмейтінін білетін. Әрине, жер бетіндегі тіршілік туралы кемпір бақаның айтып беруіне болар еді, бірақ ол еш сұраққа жауап бермейтін, сондықтан одан сұрамайтын. — Ой, осы жексұрын жуан кемпірді-ай! — деп, бірде жас бақалардың жыны келді. Қандай ұсқынсыз! Балалары да, немерелері де өзі құсап ұсқынсыз болады! — Әбден мүмкін, — деді оларға кемпір бақа. — Бірақ солардың біреуінің басында, бәлкім, менің өз басымда болуы да мүмкін, тығулы асыл тас бар. Кемпірдің сөзін жасыл бақалар көздері бақырайып таңдана тыңдасты, бірақ олар ондай сөзге мән бермеді, тыржың етісті де, су түбіне сүңгіп кетті. Ал жас құрбақалардың бәрі артқы аяқтарын таңдана сілтесті. Олардың әрқайсысы асыл тас дәл менің басымда тығулы деп ойлады. Олар тіпті бастарын қозғалтпауға тырысты, бірақ ақыры төзімдері жетпей, кемпір бақадан неліктен оны мақтаныш етулері керек екендіктерін, асыл тастың не қасиеті барлығын сұрады. — Ол соншалық әдемі, соншалық қымбат, — деді кемпір, мен тіпті оны суреттеп айта да алмаймын. Ал ол өзіңді сондай бір рақат сезімге бөлейді, басқалардың қызғанышын қоздырады. Болды, енді басқа ештеңе сұрамаңдар, мен сұраққа жауап бермеймін. — Е, менде асыл тас жоқ, — деді ең кішкентай, ең ұсқынсыз құрбақа, ұсқынсыз болғанда да одан өткен ұсқынсыз болатын шығар деп ойлаудың өзі мүмкін емес еді. Және ондай әдеміліктің қанша қажеті бар маған? — деді әлгі. Ал егер басқалар қызғанатын болса, оның несі рақат? Керегі жоқ, мен ондайды мүлде армандамаймын; шіркін, одан да бір рет қана құдықтың ернеуіне көтеріліп, сыртқа көз салсамшы! Жоғары жақ, құдай біледі, айтып жеткізгісіз әдемі шығар! — Отырған жеріңде отыра бер! — деді кемпір бақа оған. Мұндағылардың сен бәрін білесің, олар да сені жақсы біледі. Бәрінен бұрын шелектен сақтан, сені мыжып кетіп жүрмесін. Егер шелектің ішіне түсе қалсаң, дереу ыршып шық. Әрине, бәріңе мен сияқты сәтімен секіре беру қайда, терім де, сүйегім де аман. — Бақ-ақ! — деді кішкентай құрбақа, онысы біздің «Аһ!» дегеніміз болу керек. Ол құдықтың ернеуіне дейін барып, сыртқа қарауға қатты құмартты. Жасыл алқап пен көгалды соншалық көргісі келді. Ертеңіне таңертең, су тола шелек ол отырған тастың қасына келіп кездейсоқ кідіре қалғанда, кішкентай құрбақаның жүрегі лүпілдеп қоя берді, қарғып шелектің ішіне түсті де, түбіне барып тығыла қойды, жоғарыға көтеріп алған соң оны дереу сумен қосып ақтара салды. — Қарашы жолымның болмауын! — деді шелектің иесі құрбақаға қарап. Ұсқынсыз-ай өзінің! Мен мұндайды бірінші рет көріп тұрмын! Ағаш башмағымен теуіп жіберіп, бақа байғұстың шаруасын біржола бітіріп тастай жаздады. Әйтеуір, биік қалақайдың түбіне қашып тығылып, қана жаны қалды. Қалақайдың әрбір бұтағын мұқият тексеріп шыққан соң, құрбақа жоғары қарады: арасынан күн сығалап тұрған жапырақтар оған бір жұп-жұқа мөлдір нәрседей көрінді. Мұнда, қалақайдың ішінде, құрбақа өзін құдды біз жапырақтар мен бұталардың арасынан күн сәулесі өлімсіреп қана түсетін үлкен орманның ішінде жүрген адамдар сияқты сезінді. Құдықтың ішіне қарағанда, мұнда әлдеқайда әдемі! Өмір бақи осында өмір сүруге болады, — деді кішкентай құрбақа. Қалақайдың ішінде ол бір сағат, екі сағат бойы отырды. — Ay, бұдан әріде не бар екен, ә? Ақыр мұнда келіп қалған соң айналасын аралап көруі керек қой. Сол оймен асыға қимылдап, қиқалаңдай жүріп жолға шықты. Көзіне күн шағылысып, үсті-басын шаң басып, бақаң бұрқылдатып отырып жолды кесіп өтті. — Мінеки, нағыз құрғақшылық дегенің қайда. Айнала қандай әдемі! Қандай жақсы! Менің, мүлде ішкі дүниемнің бәрі желпілдеп барады! Біраздан кейін тырбаңдап бір шұңқырға жетті. Онда ұсақ құралай гүл мен тобылғы гүлдеп тұр екен. Шұңқырдың айнала жиегіне, құдды гүлді қоршау құсап, бадам мен долана өсіпті. Ақ шырмауық тұтаса шырматылып жатыр. Шұңқырдың іші көп гүлдерден көрінбейді. Олардың үсті тола ұшып-қонған көбелектер. Құрбақа оларды да гүл екен деп қалды сабағынан босап шығып, жер бетін шарлап жүрген гүл секілденді. Кімге қалай екенін қайдам, ал құрбақа оның жағдайын жақсы түсінді. — Ба-ақ! Аһ! Қандай әдемі! Құрбақа шұңқырдың ішінде сегіз күн, сегіз түн түнеді, тамақ дегенің шаш етектен. Тоғызыншы күні: «Алға! Алға!» — деп шешті. Жақсылыққа қолы жеткендер жақсылықты іздемеуі керек қой, ол тағы не табам деп ойлады? Басқа бір кішкентай құрбақаға немесе жасыл бақалардың тобына жолығып қалармын деді ме? Соңғы түні жел айдап оған бір таныс дауыстарды жеткізгендей болды; сірә, жақын маңайда, ағайындары бар секілді. — Өмір ғажап! Құдықтан шығу, қалақайдың ішінде отыру, шаңды жолды кесіп өту, сызды шұңқырда демалу соның бәрі қандай керемет! Бірақ алға, алға! Бақаларды іздеп табу керек. Достарсыз өмір сүре алмайсың. Жалғыз табиғат аздық етеді. Құрбақа тағы ілгері сапар шекті. Ашық даланы көктей өтіп, қамыс басқан үлкен бір бөгетке кез келді де, қопаның ішіне көз салды. — Сізге бұл ара аса дымқыл болмас па екен? — десті ондағы бақалар. Бірақ біздер сіздің келгеніңізге қуаныштымыз. Сіз жігітсіз бе, қызсыз ба? Мейлі, бәрібір, өз үйіңіздегідей сезініңіз. Кешкісін оны үй ішілік концертке шақырды. Онда бәрі айна қатесі жоқ адамдардкіндей екен шуы көп те, дауыстан түгі жоқ. Кешкі тамақ бермеді, есесіне ішімдігі тегін бүкіл бөгеттің суын бір өзің ішіп қойсаң да мейлің! — Жарайды, мен тағы ілгері жүрейін, — деді кішкентай құрбақа, құдды оны керемет жағдай күтіп тұрғандай. Құрбақа үлкен әрі жарық жұлдыздардың қалай жымыңдайтынын, жаңа туған айдың қайтіп жарқырайтынын, күннің қалай шығып, биік аспанға қайтіп көтерілетінін бәрін көрді. — Мен әлі құдықтың ішіндемін, тек казіргі құдығым бұрынғымнан үлкен. Маған енді жоғары көтерілу керек. Сол жақ мені өзіне тартады да тұрады, тегі, өзімді-өзім қайда қоярымды білмей кетем. Ай толысып әбден дөңгелектенген кезде: «Бұл да, бәлкім, үлкен шелек шығар? — деп ойлады. Оны төмен түсірген кезде ішіне кіріп алсам, тағы жоғары көтеріле алам ғой! Бәлкім, күн шелек шығар? Қарашы, қандай дәу, қандай жарық. Бұған талайымыз сыйып кетеміз. Көз жазып қалмай, бақылдап жүру керек. Паһ, қандай сәуле! Әй, сірә, асыл тасыңның өзі дәл мұндай сәуле шашпайтын шығар. Бірақ менде асыл тас жоқ, керек те емес қандай қажеті бар. Жо, менің жоғарыға көтерілгім келеді, жарқылға, бақытқа жақындауым керек! Мен бекіндім, тек бір түрлі қорқынышты, ондай қадам жасау оңай ма! Алайда, қажет пе, оны орындау керек. Алға, алға, жолға шығу қажет!» Сөйтті де алысқа, кез келген құрбақаның қолынан келмейтіндей алысқа секіріп кетті, содан ауыл арасындағы көше жолдан бір-ақ шықты. Айнала адамдар өмір сүреді. Жан-жағының бәрі бау-бақша. Құрбақа демалуға капустаның түбіне келіп тоқтады. — Айнала ғажап жаратылыстар қаншама, ал мен осының бірін де білмеппін. Аһ, жер беті неткен кең еді, мұнда қандай тамаша! Тек омалып отыра бермей, бәрін жөндеп көруге ұмтылу керек. Сөйтті де бақшаға секіріп түсті. Мұндағы көкөністің көбін-ай. Қандай рақат! — Енді қалай деп ең! — деді капуста жапырағының үстінде отырған жұлдызқұрт. Менің жапырағым осындағы ең үлкені! Жарты дүниені жауып тұрады, бірақ маған онсыз да жетіп жатыр. — Қыт-қыт-қыт! — деген дыбысты естіді құрбақа, ол бақша ішінде жүрген тауықтар екен. Алдыда келе жатқан мекиеннің көзі жеткір екен. Бүрісіп қалған капуста жапырағының үстіндегі жұлдызқұртын бірден көріп, мекиен оны тұмсығымен шоқып алды. Жұлдызқұрт жерге домалап түсіп, жазылып-керіліп, бұралаңдап жанталасты да қалды. Мекиен оған алдымен бір көзімен, сонан соң екінші көзімен қарады: оның неге өйтіп бұлталаңдап жатқанын түсіне алмады. «Әй, өз еркімен ирелеңдеп жатпаған шығар» — деп ойлады да, мекиен тағы бір шоқып алуға ұмтылды. Құрбақа өзін-өзі билей алмай кетіп, тұп-тура мекиенге қарай ыршыды. — Қарай көр, мұның қорғаушысы бар екен! — деді мекиен. Қараңдаршы, қандай ұсқынсыз! Сөйтті де теріс айналды. Сол көк жасық неме керек боп тұр еді маған, тамағыңды жыбырлатқаннан басқа түгі жоқ. Басқа тауықтар да сол пікірде болды да, бақшадан алыстай берді. — Көрдің бе, қалай құтылып кеткенімді! — деді жұлдызқұрт. Менің өстіп әрқашан ақылмен қимылдайтыным жақсы. Әлі ең қиыны алда капустамның жапырағына қалай жетер екем? Ол қайда өзі? Өз ойын айтпақ боп, құрбақа жұлдызқұрттың жанына секіріп барды. Ол өз ұсқынсыздығының жұлдызқұрт үшін әжетке жарап, оның жауын қорқытқанына қуанышты екенін білдірді. — Сіздің не айтқыңыз келіп тұр? — деді жұлдызқұрт. Мен сіздің көмегіңізсіз-ақ өз күшіммен құтылып шықтым. Ал сізге қарау аса жиіркенішті. Жалпы, менің өз үйімде өзімді мазаламауға болмас па екен? О, капустаның иісі аңқып қоя берді ғой! Менің жапырағымның қайда екенін енді таптым. Өз үйіңнен өткен тамаша ештеңе жоқ. Тек жоғарыға шығып алу керек. — Иә, иә, жоғарыға, — деді құрбақа өзіне. Жұлдызқұрт та мен құсап жоғарыға шыққысы келеді. Қазір әншейін көңіл-күйі жоқ. Өйтпей де қайтсін, әбден зәре-құтын алды ғой. Біз бәріміз де жоғарылағанды жақсы көреміз. Солай деп құрбақа басын жоғары көтерді, басын өйту құрбақалар үшін қиын-ақ. Шаруа үйінің төбесін құтандар мекен етіпті. Еркегі мен ұрғашысы ауыз жаппай өзара дабырласады. — Қалай жоғарыда тұрады, — деп таңданды құрбақа, шіркін, сол араға шықса! Ол үйде екі студент тұратын. Бірі ақын, екіншісі табиғат зерттеуші болатын. Бірі таза әрі әуенді қысқа өлеңдерінде жанын қуанышқа бөлеп, тебіренткен табиғат құбылыстарын жыр ететін. Екіншісі әр құбылыстың қыр-сырын қанық біліп, тіпті қажет болса, барлық байланыстарын ашуға тырысатын. Әлем ол үшін бір күрделі арифметикалық есеп, көп оқиды, көп жинайды; бәрін білуге, бәрін ақылға салып ойлауға құштар; тіршіліктің дана құрылысына таңданады, бәрі жайында қызыға және түсінікті әңгімелейді. Қысқасы, екі студент те көңілді, сүйкімді-тін. — Қарашы, құрбақаның тамаша түрі, — деді табиғат сүйгіш студент, спиртке қатырып қояр ма еді өзін. — Сенде екеуі бар ғой, — деп, ақын қарсылық білдірді, тиме, тіршіліктің қызығын көре берсін. — Сүйкімсізін-ай өзінің, нағыз ғажап! — деді екіншісі. — Егер басында асыл тас бар екеніне сенімді болсам, — деді ақын, онда, мұны союға қарсы болмас едім. — Құрбақадағы қайдағы асыл тас! — деді досы күліп. Табиғат танудан жаман білмейсің-ау өзің. — Ең ұсқынсыз жәндікте құрбақаның басында асыл тас болады деген халық нанымының өзі ғажап емес пе? Адамдарды алып қарашы, оларға да осыны айтуға болады. Әзопты, Сократты есіңе түсірші! Құрбақа басқа ештеңе естімеді, естігенінің де жартысын ұқпады. Достар қасынан өтіп кетті, спирт құйған банкіге салыну қаупінен құтылды-ау, әйтеуір. «Бұлар да асыл тас туралы айтып бара жатыр, — деп таңданды бақа. Оның менде жоғы қандай жақсы болды, әйтпесе бір пәлеге ұшырар ем». Үйдің төбесіндегілер қатты дабырлай бастады. Еркек құтан өз түтініндегілерге ақыл айтып жатыр еді, ал екі балапан құтан көздерін қиғаштатып бақшада жүрген екі досқа қарады. — Адам ең менмен жануар, — деп үйретті құтан. Олардың не деп мылжыңдайтынын тыңдап көріңдерші тек! Сол езбе сөздерінен не пайда солардың? Шешендіктерің тіл байлықтарын керемет санайды. Олардікі не қылған тіл? Олар бір жерден бір жерге ауысып барса болды, бірін-бірі түсінбейді. Бізді айтсаңшы! Біздің тіліміз бәрімізге де, жер шарының қай бұрышында да, Данияда да, Египетте де түсінікті. Әй, адамдар-ай! Олар тіпті ұша да алмайды! Рас, олар қазір жылдамырақ қозғала бастайтын болды, темір жол деген бірдемені ойлап тауыпты, бірақ қаншама халықтың сол жолда желкесі үзіліп жатыр десеңші! Ойлағанда, тұмсығыңды аяз қарып өтеді. Адамдарсыз әлдеқайда жақсы болар еді. Оларсыз біз тамаша өмір сүреміз, тек бақалар мен жауынқұрттар болса жетеді. «Қандай ғажап сөз! — деп ойлады құрбақа. Сірә, өзі атақты біреу болу керек, қалай өзі жоғарыға шығып алған! Ондай биіктен мен әлі еш нәрсе көрген емеспін. Құтан қанатын жайып, ауада қалықтай жөнелгенде: Қалай жақсы жүзеді!» — деп құрбақа дауыстап жіберді. Ал ұрғашы құтан ұясында отырып мылжыңдай берді. Ол балапандарына Египет жайында, Нілдің суы мен сол ғажайып елде көп кездесетін таңқаларлық тұнбалар туралы айтып берді. Кішкентай құрбақа үшін оның бәрі жаңалық және қызықты еді. — Египетке баруға тура келеді, — деді бақа. Құтан мені ала кетсе ғой, не болмаса балапандарының бірі. Кейін есесін қайтарар ем, үйлену тойларында қызмет жасап берер ем. Әй, сірә, Египетке баратын шығармын, жолым болғыш еді ғой! Осындай құштар болу, ынтығу, қандай рақат! Басында асыл тас сақтағаннан әлдеқайда артық. Ал асыл тас дәл соның басында тығулы жатқан-тын! Мәңгі алға, ілгері, одан да ілгері ұмтылудан артық асыл нәрсе бар ма! Сол асыл оның өне бойын өртеп, өмірін нұрландырып, қуанышқа бөледі. Сол арада құтан ұшып келді. Шөптің үстіндегі құрбақаны көріп төмендеді де, байғұсты іліп алды, оның үстіне онша да ептілік көрсете қоймады. Тұмсық қысылды, құрбақаның құлағында жел гүледі. Жанды қинауындай-ақ қинады, бірақ оны жоғарыға көтерді ғой, Египетке апара жатты ғой! Құрбақаның көзі жайнап, ұшқын шашты. — Бақ-аһ! Кішкентай құрбақа ғайып болды. Алайда, оның көзінен шашырап шыққан ұшқындар қайда кетті? Оны күн нұры іліп әкетті, құрбақаның басындағы асыл тасты күн нұры әкетті. Бірақ қайда әкетті? Ол жайында табиғат зерттеушіден сұрама, дұрысы ақыннан сұра. Ол саған жұлдызқұрт пен құтандар жайында нағыз ертегі айтып береді. Ойлап көріңізші! Жұлдызқұрт әдемі көбелекке айналады. Құтандар теңіз бен тау асып Африкаға барады, содан ең қысқа жолмен қайтадан Данияға, сол баяғы орынға, сол үйдің төбесіне оралады. Оның бәрі ертегі сияқтанады, бірақ түптеп келгенде, тап-таза шындық. Табиғат зерттеушіден сұрашы, растығын дәлелдеп береді. Оны сен өзің де білесің талай көріп жүрсің. Ал құрбақаның басындағы асыл тас қайда? Оны күн көзінен ізде, соны көруге талпын. Рас, күн тым қатты жарық шашады, біздің көзіміз әлі құдай жаратқан әдеміліктің бәріне тура қарай алмайды. Алайда, күндердің күнінде біз оны да үйренеміз. Нағыз ғажайып ертегі сол болады ол өйткені біздер туралы болады.

Ұқсас ертегілер

Авторлық ертегілерШетелдік ертегілер3–12 жас · 11 мин оқу

Түймеқыз

Ертеде бір перзент көрмеген әйел болды. Балам болса деген ой жатса-тұрса көкейінен шықпады. Бірақ жоқ баланы қайдан алады. Күндердің күнінде әлгі әйел өзі сиқыршы, балгер кемпірге келіп: – Менің жатсам да, тұрсам да ойлайтыным бір перзент болды. Оны қайдан табуға болады, сен соны айтып берші, – деді. – Несі бар, айтсам айтайын! – дейді сиқыршы кемпір. – Мә, мынау арпаның дәні, бұл жай дән емес. Диқан жерге сеуіп немесе тауығына беретін арпа деме; мұны гүл өсіретін құмыраға отырғыз, сосын не болатынын өзің-ақ көресің! Әйел сиқыршы кемпірге «рақметін» жаудырып, он екі скиллинг берді де, үйіне келіп, арпаның дәнін гүл егетін құмыраға екті. Сол сол-ақ екен, әлгі дәннен қызғалдаққа ұқсас ғажап гүл өсіп шыға келді. Гүлдің жапырақшалары әлі ашыла қоймаған гүл қауызы сияқты жиырылып тұрады. – Қандай ғаламат гүл! – деді де әйел оның сарғылт жолақ түскен қып-қызыл жапырақшасынан сүйіп алды. Сол мезет бірдеме тырс ете қалды да, гүл қауызы ашылып кетті. Бұл нағыз қызғалдақ екен. Оның нақ ортасындағы жасыл текшеде түймедей ғана қыз отыр. Өзі соншалық нәзік, үлкендігі түймедей-ақ. Оның Түйме қыз аты содан шығады. Грек жаңғағының жалт-жұлт еткізіп лак жалатқан қауашағы оған бесік болса, көгілдір фиалка гүлі төсенішке жарады. Ал райхан гүлінің бір жапырақшасын көрпе етіп жамылды. Бесігіне ол түнде ғана жататын. Ал күн ұзын стол үстінде ойнап жүретін. Әлгі әйел стол үстіне тәрелкемен су қойып, оның ернеуіне гүл шоқтарын салып қояды. Гүлдердің ұзын сабақтары суға малшынып жатады. Ал судың жиегінде қызғалдақтың үлкен бір жапырақшасы қалқып жүреді. Түйме қыз сол гүл жапырақшасына мініп алып тәрелкенің ол шетінен бұл шетіне дейін жүзіп, ескек орнына ат құйрығынан жұлып алынған екі тал ақ қылды пайдаланды. Осының бәрі қандай керемет еді десеңдерші! Түйме қыз сызылтып ән де салатын. Мұндай нәзік те сүйкімді дауысты бұрын-соңды тірі жан естімеген еді! Бір күні түнде Түйме қыз қаннен-қаперсіз бесігінде ұйықтап жатқанда, өзі сондай ұсқынсыз, үсті-басы алпы-салпы үлкен бақа сынған терезенің тесігінен кіріп келді. Ол ал қызыл гүл жапырағын жамылып, Түйме қыз ұйықтап жатқан столдың үстіне секіріп түсті. – Міне, міне, балама әйел де табылды! – деді де бақа жаңғақтың қабығын алды да, терезеден бауға қарай қарғып түсті. Ол жақта үлкен, енді өзен бар еді. Оның жағалауы ылғи лайсаң болып, балдыр басып жататын. Бақа мен баласы осы жерде тұрады екен. О-ой! Баласы да сондай сиықсыз да жағымсыз екен! Тура шешесін сойып қаптап қойғандай. Жаңғақ қабығында отырған құртақандай сұлуды көргенде оның: – Коакс, коакс, брекке-ке-кекс! – дегенге ғана тілі келді. – Жай сөйле! Әйтпесе оянса бізден қашып кетеді, – деді қарт бақа. – Бұл аққудың жүнінен де жеңіл! Мұны өзеннің ортасына үлкен бір құмыра гүлге түсіріп жіберейік. Бұл үшін гүл жапырағы үлкен бір аралмен тең. Әрі ол жерден қашып та кете алмайды. Ал оған дейін біз анау, төмендегі ұямызды жиыстырып келеміз. Өйткені енді сендер сонда тамаша өмір сүресіңдер ғой. Өзенде құмыра гүл өте көп өсетін. Олардың жаялықтай жалпиған жасыл жапырақтары су бетінде қалқып тұрады. Солардың ішіндегі жағалаудан ең әрірек жатқаны үлкен жапырақ еді. Бақа сол жапыраққа жүзіп барды да, үстіне ішінде қыз бар қабықты қойды. Бейшара болған титімдей қыз таңертең бір-ақ оянды. Оянды да, өзінің қайда тап болғанын көргенде еңіреп жылап қоя берді. Өйткені төңірегі түгел телегей теңіз су, құрғаққа шығу мүмкін емес еді. Кәрі бақа төменде, су астындағы ұясын жиыстырып, жас келін үшін үйін құрақпен, сарғылт құмыра гүлмен әшекейлеумен әуреленіп жатты. Содан келіп ол өзінің ұсқынсыз ұлымен бірге Түйме қыз отырған жапыраққа жүзіп келді. Ондағы ойы қыздың әдемі төсегін алып барып қалыңдықтың отау үйіне салу еді. Кәрі бақа суда отырып қызға барынша еңкейе түсті де: – Менің балам, сенің болашақ күйеуің, міне, мынау! Сендер біздің үйімізде қызықты өмір сүріп кетесіңдер. – Коакс, коакс, брекке-ке-кекс! – дегенге ғана тілі келді баласының. Сөйтіп олар қыздың әдемі төсегін алды да, жүзе жөнелді. Ал жасыл жапырақтың үстінде жападан-жалғыз қалған қыз көз жасын көл қылды. Қыздың сұмырайдай бақаның үйінде тұрып, оның жексұрын ұлына мүлде күйеуге шыққысы жоқ еді. Су астында жүзіп жүрген кішкентай балықтар бақаның баласымен жүргенін де, олардың айтқан сөзін де түп-түгел естіген. Өйткені құрттай қалыңдықты көру үшін бәрі де судан бастарын қылтитып қарап алған. Олар қызды көріп, мынадай сүп-сүйкімді кішкентай қыз енді су астында қаусаған кәрі бақаның інінде тұратын болды-ау деп бейшараны қатты аяды. Бұған жол беруге болмайды. Балықтар төменде, гүл сабағының төңірегіне топырлап жиналып алды да, оны мүжіп-мүжіп тез-ақ қиды. Сөйтіп, үстіне қыз мінген жапырақ ағыстың ығына қарай жүзіп, ұзап бара жатты... Енді бақа тырнақтай қызға қайтсе де жете алмайтын еді! Түйме қыз әсем жағалаулардың жанымен жүзді,бұталарға қонып отырған кішкентай торғайлар оны көргенде: – Қандай жақсы қыз! – деп әндетті. Жапырақ сол жүзгеннен жүзе берсін. Осылайша Түйме қыз шетелге өтіп кетті. Сондай көркем ақ көбелек қызды айналып көп ұшты, ақыры келіп жапыраққа қонды. Себебі ол Түйме қызға қатты қызықты. Ал қыздың да қуанышында шек болмады. Тырбаңдаған тырық бақа енді оған жете алмайды, төңірек түгел сұлулық! Суға түскен күн сәулесі алтындай жарқырайды! Түйме қыз белдігін шешіп алды да, оның бір ұшын көбелекке, бір ұшын гүл сабағына байлап еді, жапырақ бұрынғысынан да жылдам жүзетін болды. Жанынан ұшып өтіп бара жатқан зауза қоңыз қызды көре салып, оның қылдырықтай белінен қапсыра құшақтаған күйі ағаштың басына қарай алып кетті. Соңынан көбелек те жөнелді. Өйткені оны жапырақтың сабағына белбеумен таңып қойған еді ғой. Өзін қоңыз ағаш басына ала жөнелгенде, бейбақтың зәре-құты қалмады. Әсіресе ол өзі жапырақтың сабағына байлап қойған әдемі көбелекті аяды. Енді ол босанып кетпесе аштан өлетін болды. Бірақ зауза қоңыз уайым-қамсыз еді. Ол тырнақтай қызды көтерген бойы ұшып ең үлкен жасыл жапыраққа қонып алды да, оны гүл шырынымен тамақтандырды. Сосын кішкентай қыздың зауза қоңызға мүлде ұқсамағанымен сондай әсем екенін айтты. Содан кейін бұларға осы ағашты мекендейтін басқа заузалар келіп қайтты. Олар қызды басынан аяғына дейін түгел сүзіп қарады. Сосын бәйбіше қоңыз мұртын жыбырлатып былай деді: – Мынаның екі-ақ аяғы бар. Өзіне қараудың өзі аянышты! – Қарай гөр, өзінің мұрты да жоқ! – Белі қандай жіңішке! Фи! Адамнан аумайды. Қандай көріксіз! – деді бір ауыздан ұрғашы қоңыздар. Түйме қыз теңдесі жоқ сүйкімді жан еді! Оны алып келген зауза қоңыз да әуелде өлердей ұнатқан. Бірақ төңірегіндегілердің бәрі де ол сондай бәденсіз дей берген соң, енді ол да тезірек үйінен шығаруды ойлады. Кетсін, қайда барса онда барсын. Ол қызды тағы да қапсыра құшақтаған күйі ұшып төмен түсті де, шытыр гүліне апарып отырғызды. Сол сол-ақ екен, тырнақтай қыз: «Мен сондай көріксіз екем, тіпті зауза қоңыздар да бірге тұрғысы келмейді», – деп ал жыласын! Ал шындығында ол аса ғажап жаратылған райхан гүліндей соншалық нәзік те сүйкімді еді. Түйме қыз орман ішінде бүкіл жаз бойы жападан-жалғыз өмір сүрді. Ол өзі үшін бесік тоқып алды да, оны етектей түйе жапырақтың астына ілді. Онда жаңбыр тимейтін. Тырнақтай қыз гүлдің тіл үйіретін тәтті тозаңын жеп, күн сайын жапыраққа тұрып қалатын шықтан ішетін. Осылай жаз бен күз де өтті. Бірақ қылышын сүйретіп қыс та келіп қалды. Әнші құстар кетіп, гүлдер де, бұталар да солды. Түйме қыз паналап жүрген үлкен түйе жапырақ та сарғайып, қурап, түтік сияқтанып ширатылып қалды. Ал тырнақтай қыз тоңғанда жанын қоярға жер таппады. Көйлегі де әбден тозды. Өзі де кіп-кішкентай, нәзік-ақ еді. Аязға қалай төтеп берсін! Қар түсті. Жапалақтап жауған қардың әр түйіршігі ол үшін бізге бір күрек қар қалай көрінсе солай көрінуші еді. Біз үлкенбіз ғой. Ал ол түймедей ғана қыз! Қаудыраған құрғақ жапыраққа оранып алып еді, оның да жылуы жоқ екен. Тұла бойы қалтырап кетті. Ол мекен еткен орманның жанында үлкен егістік бар еді. Оның егісін әлдеқашан жинап алған, тон болып қатқан аңыздан егіннің қураған сабағы ғана қылтиып көрінетін. Ал Түйме қызға бұл бейне ну ормандай елестер еді. Уһ! Суық қандай дірдектетіп барады десеңдерші?! Байғұс қыз тышқанның ініне келді. Ол есік орнына құрғақ сабан мен қылтанақ шөп пайдаланыпты. Тышқанның тамағы тоқ, жатақ орны жылы екен. Қуыс-қуысты түгел дәнге толтырып алыпты. Ac үйі мен қамбасы аузы-мұрнынан шыққан азық! Түйме қыз тышқанның табалдырығына келіп қайыршы сияқты бір түйір арпа бер – деп жалынды. Екі күннен бері нәр татқан жоқ еді. – Ой, бейшара! – деді тышқан. Ол болмысында қайырымды кемпір еді. – Бері кір, кіре ғой. Әуелі жылынып ал, сосын менімен бірге отырып тамақтан! Тышқанға қыз ұнап қалды. Сонда тышқан: – Сен осы жерде қыстап шықсаң да болады. Тек менің бөлмелерімді тап-тұйнақтай етіп жинап, ертегі айтып беріп отырсаң жетеді. Мен өзім ертегіге керемет құмармын, дейді. Сөйтіп Түйме қыз тышқанның айтқандарын екі етпей орындап, жайлы өмір сүріп жатты. – Бізге жақында қонақ келеді, – деді бірде тышқан. Менің көршім аптасына бір рет мейман болып кететін әдеті бар. Ол менен әлдеқайда ауқатты. Залдары да ересен кең, өзі ғажап барқыт тон киіп жүреді. Егер соған күйеуге шығып алсаң ғой, шіркін! Онда керім өмір сүрер едің! Бар кемшілігі көрсоқырлығы, сені көре алмайды. Бірақ сен білетін бар жақсы ертегілеріңді айтып бересің ғой. Бұл әңгіме қыздың қаперіне де кірген жоқ. Өйткені көрші көртышқанға тисем деген ой оның түсіне де кіріп шыққан емес. Айтса айтқандай, артынша-ақ көртышқан меймандыққа келді. Оның қап-қара барқыт тон киіп жүретіні, әрі бай, әрі білімді екені де рас еді. Үй иесі тышқанның айтуына қарағанда, көртышқанның қонысы мына қыз тұрып жатқан үйден жиырма еседей ауқымды. Бірақ ол күннің шуағын да, әсем гүлдерді де жаратпайтын. Ылғи ғайбаттап отыратын. Өйткені ол күн сәулесін де, әсем гүлдерді де ғұмырында көрген емес. Ән айтуына тура келген соң қыз «Зауза қоңыз ұша ғой» және «Монах шықты шалғынға» деген екі ән салып берді. Оның әнді сондай әсерлі айтқаны сонша, көртышқан сол заматта-ақ ғашық болды. Бірақ ол бұл жөнінде ләм-мим деп тіс жармады. Себебі ол өте ұстамды да салауатты мырза еді. Көртышқан тақауда өз үйінен көрші тышқанның есігіне дейін жер асты көшесін қазды да, көршісі мен әсем қыз алаңқайда қанша серуендеймін десе де рұқсат берді. Көртышқанның бар айтқаны онда өліп жатқан құстан қорықпаңдар деген сөз болды. Бұл қауырсыны да, тұмсығы да бар нағыз құстың өзі еді. Бейшара құс, сірә, үсіп өлсе керек. Қыз құсты қатты аяп кетті. Ала жаздай сан құбылтып әдемі ән салып берген сүйкімді құстарды қыз өте жақсы көретін еді. Бірақ көртышқан құсты мыртық аяғымен әрі ысырып тастады да: – Енді ысқыра қоймас! Тықылдақ болып туу қандай қорлық! Әйтеуір, менің балаларымның ондай болмағанына құдайға шүкір. Торғайдың шықылықтаудан өзге білері бар ма? Үсіп өлмегенде нетсін! – Иә, иә, сөзіңіз ақиқат. Даналық сөзді тыңдау да ғанибет, – деді көршісі. – Сол шықылықтағаннан не пайда! Қыста аяз бен аштыққа ұрындырады. Өзге не берер дейсің. Мен басқа жақсылығын көріп тұрғаным жоқ! Түйме қыз жұмған аузын ашпады. Тек көртышқан мен кемпір тышқан теріс айналған кезде қыз құстың қауырсындарын олай-былай ысырып қойды да, еңкейіп барып, жабық тұрған көзінен сүйіп алды. «Бәлкім, жазда сондай ғажап сайраған құстың тап өзі шығар!деп ойлады қыз. Сен мені қаншама қуанышқа кенелттің, сүйікті де сұлу құс!» Көртышқан інінің төбесіндегі саңылауды тағы да тығындап тастады да, қыз бен кемпірді шығарып салды. Бірақ қыз түні бойы кірпік ілмеді. Ол төсегінен тұрып алды да, құрғақ қылтанақтан үлкен әдемі кілем тоқыды. Сосын оны жер асты жолына алып барып өлген құсты орап тастады. Содан кейін тышқанның үйінен құстың мамығын тауып алды да, сызды жерде жатқанда жылылау болсын – деп қарлығашты қымтап қойды. Қош бол, сүйкімді құсым, – деді Түйме қыз. – Қош! Ағаш атаулы жап-жасыл болып, күн сондай жарқырап тұрған жаз айында әсем ән салып бергенің үшін рақмет саған! Басын иіп құстың кеудесіне басты да, шоршып түсті. Оның ішінде бірдеме дүрсілдеп тұрды. Бұл құстың жүрегі еді. Ол өлген жоқ еді. Суықтан жаны кетіп жатқан. Енді бойы жылынған соң жаны кірді. Күзде қарлығаштар жылы жаққа ұшып кетеді. Егер бірлі-жарымы кешеуілдеп қалса суыққа шыдамай сіресіп құлап түседі де, жауған қардың астында қалады. Үрейленген қыз қалш-қалш етеді. Өйткені құс өзімен салыстырғанда алып сияқты еді. Бірақ сонда да бар батылдығын жиып, қарлығашты қымтай түсті. Сосын жүгіріп барды да, өзі көрпе орнына жамылып жүрген жалбызын әкелді де, қарлығаштың басына жапты. Келер түні Түйме қыз ұрлана басып, тағы да қарлығашқа жетті. Ол кәдімгідей тіріліп қалыпты, бірақ түк әл-дәрмені жоқ екен. Шам орнына кішкентай кесектің сынығын ұстап, нақ алдында тұрған қызды көрейін – деп еді, көзін әзер ашты. – Мың мәртебе рақмет саған, сүйкімді кішкентай қыз! – деді әлжуаз қарлығаш. Мен сондай жақсы жылындым. Енді көп ұзамай-ақ оңалармын. Сосын тағы да күн көзіне ұшып шығамын. – Ах, – деді қыз, – қар жауып тұр, күн өте суық! Одан да жылы орныңнан қозғалма, керегіңді мен әкеліп тұрайын. Түйме қыз оған гүл жапырақшасына құйып су да әкеліп берді. Суды ішіп алғаннан кейін қарлығаш өзінің қанатын бұтаға қалай соғып жарақаттап алғанын, сондықтан өзге қарлығаштармен бірге жылы жаққа ұшып кете алмағанын, сол құлаған күйі жатып қалғанын айтып берді. Ол одан арғысын есіне түсіре алмады. Тап бұл жерге қалай келгенін де білмейтін. Қарлығаш осы жерде қыстап шықты. Ал Түйме қыз оны күтумен болды. Мұны көртышқан да, сұр тышқан да сезбеді. Олардың құсты өлердей жек көретінін білесіңдер ғой. Көктем келіп күн жылынған соң, қарлығаш та қызбен қоштасты. Түйме қыз ол ұшып шығу үшін көртышқан тескен саңылауды ашып берді. Күн жарқырап тұр еді. Қарлығаш қыздан: «Менімен бірге ұшқың келмей ме, – деп сұрады. –Ұшамын десең мін, арқама. Жасыл орманға тартып отырамыз!» Бірақ Түйме қыз сұр тышқанды тастап кеткісі келмеді. Өйтсе ол кәрі тышқанның қатты күйінетінін жақсы білетін. – Жоқ, олай етуге болмайды! – деді қыз қарлығашқа. – Қош, қош бол, сүйкімді құрттай қыз, – деді де қарлығаш күнге қарай самғап ұша жөнелді. Түйме қыз ол ұшып кеткен жаққа телміріп қараған күйі қалды. Оның көзін жас торлады. Ол мүсәпір болған құсқа әбден бауыр басып кеткен еді. Қарлығаш: «Убей-бит, үбей-бит!» – деп шықылықтап қоштасты да, жасыл орманға сіңіп кетті. Қыз қатты мұңайды. Оның күн көзіне шығуына мүлде рұқсат бермеді. Ал егістікке жұп-жуан масақты егін қаптап шықты. Бұл бейшара қыз үшін мүлгіген қалың орманнан бір де кем емес еді. – Жазда енді сен өзіңе жасау әзірлеуің керек! – деді оған сұр тышқан. Сөйтсе барқыт тон киген бай көршісі қызға құда түсіпті. – Сенің бар керегің жеткілікті болуы тиіс, ал сосын көртышқанға күйеуге шықсаң жоқшылық деген түсіңе де кірмес! Содан бастап қыз бейбақ ертеден қара кешке дейін жіп иіретін болды. Ал кемпір тышқан төрт бірдей өрмекшіні жалдап, күні-түні өрмек тоқыды. Көртышқан сұр тышқанның үйінен шықпайтын болды. Әр кеш сайын келіп айтатыны бір-ақ әңгіме жақында жаз да аяқталады. Күн де жерді қазіргідей шыжғырмайтын болады. Әйтпесе жер тастай қатып қалды. Біз де сол кезде тойымызды жасаймыз. Бірақ қыз түк те қуанған жоқ. Оған енжар соқыр тышқан мүлде ұнамайтын. Түйме қыз әр күн сайын күн шығарда және күн батарда тышқанның інінің алдына келіп тұратын. Кейде жел тербеген масақтар басын иіп шайқалған кезде, Түйме қыз да алақандай аспанды көріп үлгеретін. «Дала қандай жап-жарық, қандай тамаша!» – деп ойлады қыз. Сөйтті де қарлығашты есіне алды. Оның қарлығашты көріп, кездескісі келіп кетті. Бірақ төңіректе қарлығаш көрінбеді. Ол, сірә, сонау алыста, жасыл орманның ішінде ұшып жүрген шығар – деп ойлады қыз. Күзге салым Түйме қыз бар жасауын әзірлеп болды. – Енді бір айдан кейін тойың болады! – деді қызға сұр тышқан. Бірақ қыз жылап жіберді де, керенау көртышқанға тигісі келмейтінін айтты. – Қой, бос сөздің керегі не! – деді кемпір тышқан. Қиқарланба. Әйтпесе тістеп аламын, көрдің бе, менің аппақ тістерімнің қандай өткір екенін? Сенің күйеуің тамаша жан. Оның тонындай барқыт тон тіпті корольдің әйелінде де жоқ! Әрі ас үйі де, ұрасы да азыққа толы! Мұндай күйеу тапқаның үшін тәңірге тәуба қыл! Сөйтіп той болатын күн де жетті. Көртышқан қызды алып кетуге келді. Енді көртышқанға ілесіп соның ініне барып, ешқашан күн көзіне шықпай, терең жер астында өмір сүруі тиіс. Өйткені көртышқанның күн сәулесінен жек көретіні жоқ. Ал бейшара болған тырнақтай қызға қып-қызыл Күнмен біржола қоштасу қандай қиын! Сұр тышқанның үйінде жүргенде арагідік болса да күн көзіне шығып тұрушы еді. Түйме қыз күнге соңғы рет қарап алу үшін сыртқа шықты. Егінді де жиып алып кетіпті. Баяғыдағы жерде сидиып-сидиып қураған сабан ғана көрінеді. Қыз іннің аузынан әрірек барды да, күнге қол созды. – Қош, жарық күнім, қош бол! Сосын нақ жанында өсіп тұрған кішкентай қызыл гүлді құшақтап алып, оған: – Егер көре қалсаң сол бір сүйкімді қарлығашқа мен үшін басыңды иші, – деп өтінді. – Үбей-бит, үбей-бит! – деп шықылықтаған таныс дауыс естілді кенет тас төбеден. Түйме қыз басын көтеріп еді, тап қасынан ұшып өтіп бара жатқан қарлығашты көрді. Қызды қарлығаш та көрді, қатты қуанып кетті. Ал Түйме қыз тіпті жылап жіберді. Сосын қарлығашқа өзінің жексұрын көртышқанға тиіп, ешқашан күн түспейтін терең жер астында өмір сүргісі келмейтінін айтып берді. – Енді көп ұзамай қаһарлы қыс келеді, – деді қарлығаш. – Мен түу алыстағы жылы жаққа ұшып кетемін. Менімен бірге ұшып кеткің келе ме? Онда сен менің арқама мінесің. Тек өзіңді мықтап байла. Сонда екеуіміз сиықсыз көртышқаннан алыс түу көк теңіздің арғы жағына, күні жарқырап тұрған жылы жаққа, үнемі тек жаз болып тұратын және ғажап гүлдер өсетін өлкеге ұшып жетеміз! Жүр, сүйкімді кішкентай қыз, менімен ұш! Қап-қараңғы, сұп-суық шұқырда жатқанымда мені өлімнен арашалап қалған едің, жүр! – Жарайды, жақсы, мен ұшамын сенімен! – деді Түйме қыз. Сосын қарлығаштың арқасына мінді де, екі аяғын оның қанатына тіреп алды. Және өзін белдігімен қарлығаштың ең мықты бір қауырсынына таңып тастады. Сол сол-ақ екен, қарлығаш аспанға оқтай атылып шықты да, қара орманның, көк теңіздің, қар басқан заңғар таулардың үстімен ұшып өтті. Аспанда өте суық болады екен. Түйме қыз қарлығаштың жып-жылы мамығының ішіне тығылып алды. Тек жолшыбай кездескен кереметтерді көріп отыру үшін басын ғана қылтитып, жан-жағына қарап отырды. Ақыры жылы жаққа да жетті! Бұл жердің күні де әлдеқайда жарық, аспаны да жоғары болады екен. Ал жыралар мен шарбақтардың жанында жап-жасыл және қара жүзім өсіп тұр. Бау толы піскен лимон мен апельсин, миртаның хош иісі мұрныңды жарады. Ал жол үстінде әп-әдемі балалар томпаң қағып, үлкен алабажақ көбелектерді қуалап жүр. Бірақ қарлығаш әрі қарай ұша берді, ұша берді. Неғұрлым ұзаған сайын жер көркі де құлпыра түсті. Әдемі көкпеңбек көлдің жағалауындағы бұп-бұйра жасыл желектің ортасында ақ мәрмәрдан салынған ескі сарай бар екен. Оның еңселі бағаналарына өрмелеп өскен жүзім ағашында шоқ-шоқ жүзім, ал одан сәл жоғарырақта, шатырдың астында қарлығаштың ұясы көрінеді. Түйме қызды алып келген қарлығаштың ұясы да осында болып шықты. – Міне, мынау менің үйім! – деді Қарлығаш. Ал сен төменнен бір таңдаған әсем гүліңді көрсет. Мен сені сонда алып барып отырғызайын. Сөйтіп, сен де тамаша өмір сүріп кетесің. – Мен қандай қуаныштымын! – деді де тырнақтай қыз шаттана қол соғып жіберді. Төменде үлкен-үлкен мәрмәр сынықтары жатқан. Осындағы бір бағананың жоғарғы жағы құлап түссе керек. Сол мәрмәр сынықтарының арасында ірі-ірі ақ гүлдер өсіп тұр еді. Қарлығаш төмен түсті де, қызды әлгі гүлдердің ішіндегі ең ендісінің біріне отырғызды. Міне, керемет! Гүл қауызының нақ ортасында аппақ хрустальдай жалт-жұлт еткен мөп-мөлдір кіп-кішкене адам отыр еді. Оның басындағы алтын тәжі көздің жауын алады. Ал арқасында жылтырақ канаты көрінеді. Өзі Түйме қыздан үлкен де емес. Бұл эльф еді. Әр гүлдің өз эльфі болады. Ол қыз немесе ұл болуы ықтимал. Ал Түйме қыздың қасында отырған эльфтердің королі болатын. – Ой, мынау қандай көркем! – деп сыбыр ете қалды Түйме қыз қарлығашқа. Кішкентай король қарлығашты көргенде үрейі ұшты. Oл да сондай нәзік те, кішкентай еді. Қарлығаш оған алып бәлекет сияқты елестеді. Ал біздің тырнақтай қызымызды көргенде қуанышы қойнына сыймады. Ол нақ мынадай сүйкімді қызды өмірінде көрген емес! Ол басындағы тәжін шешіп алды да, Түйме қызға кигізді, оның атын сұрады. Сосын оның өзіне күйеуге шығып, эльфтер королінің зайыбы, яғни гүлдер падишасы болғысы келетін-келмейтінін білгісі келді. Міне, күйеу – деп «сыны айтса болар! Бақаның баласы немесе барқыт тонды көртышқан емес қой бұл! Қыз келісімін берді. Сол сол-ақ екен, әр гүлден ұлы бар, қызы бар бір-бір эльф ұшып шыға келді. Өздері сондай сүйкімді, қарасаң көз тоймайтын! Олардың бәрі де Түйме қызға құшақ-құшақ сыйлық алып келді. Солардың ішіндегі қызға ең ұнағаны жалтырауық шегірткенің қос қанаты еді. Оны қыздың арқасына орнатып беріп еді, енді гүлден гүлге ол да ұшып қона алатын болды. Қыздың қуанышында шек жоқ! Ал жоғарыда, ұясында жатқан қарлығаш та шамасы келгенінше білген әнін айтумен отырды. Бірақ ол өте жабырқау еді. Себебі кішкентай қызды ол да өлердей жақсы көргендіктен ғұмыр бойы ажырағысы келмейтін. – Енді бұдан былай сені ешкім де Түйме қыз – деп атамайды! – деді Эльф. – Ол ат саған лайық емес. Өйткені сен соншалық әдемісің! Біз сені Мая – деп атаймыз! – Қош, қош бол! – деп сыбырлаған қарлығаш енді жылы жақтан сонау алыс Данияға сапар шекті. Өйткені оның Данияда бір үйдің терезесінің маңдайшасында кіп-кішкентай ұясы болатын. Ал үй иесі оған неше түрлі ертегілер айтып беретін. Қарлығаш өзінің бар сырын сол адамға айтып беріпті. Ал біз бұл хикаяны сол ертегішіден естіп білдік.

Авторлық ертегілерШетелдік ертегілер3–7 жас · 9 мин оқу

Бұрқасын ханым

Бір жесір әйелдің туған қызы және өгей қызы болыпты. Өгей қызы көрер көзге көрікті, биязы екен де, өз қызының сырт пішіні ұсқынсыз, оның үстіне кержалқау болса керек. Жесір әйел туған қызын жанындай жақсы көріп, тамақтың тәтті-дәмдісін соның аузына тосып, сөкет қылықтарын да елемейді екен, ал өгей қызына күндіз-түні жұмыс істетіп, жарытып тамақ та бермепті. Ол күн сайын таң сәріден құдықтың басында отырып, жіп иіретін болса керек. Ұршықты иіре-иіре кейде саусақтары қанап та қалады екен. Бір күні жіп иіріп отырып, саусағының қанын ұршыққа жұқтырып алады. Ұршықтағы қанды шайып жібергелі құдыққа еңкейгенде, ұршық қолынан құдыққа түсіп кетеді. Өгей қыз ботадай боздап, үйге келіп, болған істі өгей шешесіне айтады. — Түсірген өзің, өзің алып шығасың,— дейді өгей шеше тас-талқан болып ашуланып.— Байқа, ұршықсыз табалдырықтан аттаушы болма. Қыз байғұс құдықтың басына қайтып келеді де, күйініп кетіп, суға күмп береді. Күмп беруі-ақ мұң екен, есінен танады. Есін жиғанда көзін ашса, жайқалған көгалдың үстінде жатыр, күн төбеден нұрын төгіп тұр, төңірегі құлпырған гүл-бәйшешек. Қыз түрегеліп, біраз жер жүріп еді, алдында жазықта тұрған пешті, пеште пісіп жатқан нанды көреді. Нан қызға тіл қатады: — Ау, қыз, мені пештен тезірек ал! Ой, ал тезірек! Әбден пісіп болдым. Алмасаң, күйіп кетемін! Қыз қолына күректі ала салып, нанды пештен шығарды. Сонсоң біраз жүріп, алма ағашына тап болады. Ағашта піскен алма тұнып тұр екен. Алма ағашы: — Ау, қыз, селкілдетші, мені, селкілдет! Алмам піскелі қай заман!—деп үн қатады. Қыз ағашты селкілдетіп еді, алма жерге жаңбырша жауды. Бұтақта бірде-бір алма қалмай, түсіп болғанша, ағашты селкілдете берді. Қыз алманы бір жерге үйеді де, әрі қарай жүре береді. Ақыры, бір кішкентай үйдің қасына келеді. Терезеден бір кемпір қарайды. Аузынан аппақ үлкен тістері сойдиып көрініп тұр. Кемпірді көре салып, қыз зәресі ұшып тұра зытпақшы болып еді, кемпір дауыстап: — Қарағым, қорқып кеттің бе? Менің жанымда қалғаның жақсы. Шаруаны жақсы істесең, өзіңе жақсы болады. Тек төсегімді жайлап салып беретін бол, құс төсек пен құс жастықты жақсылап сілкі, қауырсын бұрқырап жан-жаққа ұшатын болсын. Мұнда менің құс төсегімнен қауырсын бұрқырағанда, жер үстіне қар жауады. Менің кім екенімді білемісің? Мен — Бұрқасын ханыммын,— дейді. — Құп,— дейді қыз,— мен сіздің шаруаңызды істеуге ризамын. Сөйтіп, қыз кемпірдің қолында тұрып қалады. Ол жақсы, үлгілі қыз болатын, кемпірдің айтқанын екі етпей, бұлжытпай атқарып жүреді. Бұрқасын ханым Құс төсек пен құс жастықты қатты қаққанда, қауырсын жан-жаққа бұрқырап қарша ұшады. Қыз Бұрқасын ханымның қолында жақсы тұрып жатады. Бұрқасын ханым даусын көтеріп бірде-бір зекімейді, тәтті, дәмді тағамды аузына тосып отырады. Дегенмен, біраздан соң қызға бір сағыныш пайда бола бастайды. Бастапқыда нені сағынатынын өзі де түсінбейді — мұндағы жағдайы үйіндегіден мың есе артық қой, бірақ өз үйін, ошақ басын сағынатынын сонсоң барып сезеді. Қанша жаман болғанмен, туып-өскен, бауыр басқан мекені ғой ол. Бір күні қыз кемпірге мұңын шағады: — Үйімді сағындым. Сіздің үйде тұрмысым жақсы болғанмен, мұнда енді қала алмаймын. Туған-туысқанымды көргім келеді. Бұрқасын ханым тыңдап болып: — Туған-туысқаныңды ұмытпағаның маған ұнап отыр,— дейді.— Шаруаны жақсы атқардың. Сол үшін үйіңе қайтатын жолды өзім көрсетіп жіберемін. Қызды қолынан жетектеп абажадай қақпаның алдына алып келеді. Қақпа айқара ашылып, қыз өте бергенде, үстінен саудырап алтын төгіледі. Қыз сол бойы қақпадан алтынға көміліп шығады. — Сенің ақ ниетің үшін берген сыйлығым бұл,— дейді Бұрқасын ханым және анада құдыққа түсіп кеткен ұршығын қолына ұстатады. Сол-ақ екен, қақпа сарт етіп жабылады да, көзді ашып-жұмғанша қыз қайтадан жердің үстіне шығады. Басқа жаққа мойын бұрмай, өгей шешесінің үйіне келеді. Аулаға кіріп еді, құдықтың үстінде отырған әтеш әндетіп жібереді: Ку-кә-ре-ку, қыз келді! Алтынға аптар бізді енді! Өгей қызының көп алтын әкелгенін көрген өгей шеше оны жылы жүзбен қарсы алады. Ұзақ жоғалып кеткені үшін ұрыспайды да. Қыз көрген-білгенін бастан-аяқ тәптіштеп айтып береді. Өгей шеше өз қызының да мол байлыққа қолы жетіп, үйге көп алтын әкелсе екен деп армандайды. Жіп иірткелі құдықтың басына апарып отырғызып қояды. Кер жалқау қыз құдық басында отырғанмен, жіп иірмейді. Бар болғаны ұршықтың сабымен тырналап саусағын қанатады да, қанды ұршыққа жағып, құдыққа тастап жібереді, соңынан өзі де суға күмп береді. Ол да әлгі гүл-бәйшешек құлпырып өсіп тұрған көгалға тап болады. Жалғыз аяқ соқпақпен жүріп, көп ұзамай ішінде нан пісіп жатқан пешке келеді. — Ау,— деп нан дауыстайды.— Пештен шығарып ала көр! Тезірек шығарып ал! Әбден пісіп болдым. Біраздан соң күйіп кетемін! — Күймек түгіл, жанып кет! Саған бола қолымды былғасам-ау,— деп, жалқау қыз ары қарай жүре береді. Сонсоң қыз алма ағашының қасына келеді, алма ағашы қызға үн қатады: — Ау, қыз, селкілдетші мені, селкілдет! Алмаларым піскелі көп уақыт болды! — Қарай гөр өзін, қарай гөр өзін,— деп жауап қатады қыз,— мен сені селкілдетсем, алма түсіп, басымды ісіріп жібереді. Ақыры жалқау қыз Бұрқасын ханымның үйіне келеді. Бұрқасын ханымнан тіпті қорыққан да жоқ. Бұрқасын ханымның сойдиған тістері барын, түрі-түсінен кісі қорқарлық емес екенін әпкесі айтқан болатын. Сөйтіп, жалқау қыз Бұрқасын ханымның жұмысын істеуге кірісті. Алғашқы күні өйтіп-бүйтіп жалқаулығы ұстамай, Бұрқасын ханымның айтқанын екі етпеуге тырысып бақты, құс төсек пен құс жастықтарды қаққанда қауырсын жан-жаққа қарша бұрқырады. Екінші және үшінші күндері жалқаулығы ұстай бастайды. Таңертең орнынан зорға тұратын болады, шешейдің төсек-орнын жөндеп жинамайды, құс төсек пен құс жастықтарды қағып-сілкуді мүлде қояды. Мынадай қызметші қыздың қылығына мезі болған Бұрқасын ханым шыдамы таусылып: — Үйіңе қайт!—десе керек. Жалқау патшағар қуанып кетеді! «Е,— деп ойлайды,— қазір алтынға қарқ етеді ғой». Бұрқасын ханым қызды абажадай қақпаның алдына алып келеді. Қақпа айқара ашылады. Жалқау қыз қақпадан шығып бара жатқанда, үстінен саудырап алтын төгілген жоқ, бір қазан қара май қотарылады. — Істеген жұмысыңа лайық сыйлық осы,— деп, Бұрқасын ханым қақпаны тарс еткізіп жауып алады. Жалқау қыз үйіне келгенде, құдық басында отырған әтеш: Қыз келді кір-қожалақ, Етер енді жұрт мазақ,— деп шақырып жібереді. Сөйтіп, үстіне төгілген қарамай әбден сіңіп, терісі өмір бойы қара қожалақ болып қалса керек.

Авторлық ертегілерШетелдік ертегілер4–8 жас · 12 мин оқу

Бақытты жанұя

Сіздегі жапырақтың ең үлкені, әрине, түйежапырақ: алдыңа байлап алсаң белдемше, жаңбырда басыңа жамылсаң қолшатыр. Түйе жапырақтың аты затына сай, сондай үлкен! Ол жалғанда жалғыз-жарым өскен емес. Ұдайы біреуі бар жерде көп кездеседі, тіпті айтып жеткізгісіз мол мөлшерде. Және осы молшылық түгелімен ұлулардың тамағы. Ал енді ол ақ, үлкен ұлулардың өзін ертеректе мәртебелі мырзалар жейтін; ұлудан тағам әзірленіп, оны жеп отырған игі жақсылар: «Шіркін, қандай тәтті», деуді ұмытпайтын. Олар, шынында да, оны өте тәтті екен деп ойласа керек. Сөйтіп осынау үлкен ақ ұлулар түйежапырақты жеп, содан соң ғана түйежапырақ тұқымын шашатын. Баяғыдан бері ұлу жемеген, сол себепті олардың бәрі тегіс қырылып қалған бір ескі шонжардың мекен-жайы болатын. Ал түйежапырақ құрып кеткен жоқ; ол жайқалып өсе берді, өсе берді оның өсіп-өнуіне ештеңе де тосқауыл бола алған жоқ. Күллі аллеялар, күллі жүйектер түйежапыраққа толып кетті де, бақтың өзі, шындығында, бақ емес түйежапырақты орман сияқты болып кетті; арагідік алма не қара өрік ағашы кездесіп қалмаса, бұл жерде бұрындары бақ болғанын ешкім сезбес те еді. Міне, нақ осы түйежапырақты орманда асарын асап, жасарын жасап үлгерген ерлі-зайыпты соңғы ұлу мекендейтін. Жас шамалары олардың өздеріне де беймәлім болатын, алайда ілгеріректе өздерінің қисапсыз көп болғандарын, тікелей ежелгі шетел тұқымынан тарайтындарын, осынау орман тегісімен соларға және солардың туыс-туғандарына арналып отырғызылғандығын мықтап есінде сақтапты. Қартайған ұлулар өз ормандарынан тысқары жерге бірде-бір мәрте шықпапты, әйтсе де «шонжардың мекен-жайы» деп аталатын бір нәрсенің бар екендігін білуші еді; онда ұлуды қарайып кеткенше пісіреді, содан кейін күміс табаққа салады екен. Одан кейін не болатынын олар білмейтін. Олар пісудің және күміс табаққа жатудың мәнісі неде екендігін білмейтін және тіпті көз алдарына елестете де алмайтын; тек мұның тамаша, ең бастысы ақсүйектікке тән екендігін ғана білетін! Саратан қоңыз да, құрбақа да, жауын құрты да олар сауал бергендердің біреуі де бұл туралы жарытымды ештеңе айта алмаған: өйткені олардың ешқайсысы да қуырылып күміс табаққа жатудың жағдайынан бейхабар-тын! Ал олардың өздеріне келер болсақ, онда ұлулар өздерінің қартайған ақ ұлу екендерін, жарық дүниедегі ең асыл ақсүйектер екендерін, бүкіл орман солар үшін ғана өсіп жатқандығын, ал мекен-жай болса тек қана олардың пісіріліп, күміс табаққа салынуы үшін тұрғандығын ұлулар өте жақсы білуші еді. Ұлулар у-шусыз, тып-тыныш және бақытты ғұмыр кешіп жатты. Өз перзенттері болмаған соң олар қарапайым ұлудың баласын асырап алған еді. Асыранды бала тіпті де ер жетіп, есеюге асығар емес ол өйткені қарапайым, қатардағы тұқымнан туған-тын, дегенмен қарияларға, әсіресе ана ұлуға ол күн санап ер жетіп келе жатқандай боп көрінетін. Ол әке ұлудан егер мұны байқамаса ұлудың қабағын сауытын сипап көруді өтінді! Папасы сипап көрген соң, мамасының пікіріне қосылды. Бірде жаңбыр селдете кұйып тұрған. — Түйежапырақты дағара тартқандай төмпештеуін қарай гөр! – деді әке ұлу. — Тамшылары қалай ірі еді! – деді ана сұлу. Әне, сабағын бойлап төмен қарай ағып барады! Бұл жердің дымқыл болатынын өз көзіңмен көрерсің әлі! Біздің де, баламыздың да баспанасының мықтылығы қандай қуанышты десеңізші! Жо-жоқ, не десең, о де, бұл жарық дүниеде басқаларға қарағанда бізге тиген үлес молырақ. Бұл жөнінен әлемде бізбен теңесер ештеңе жоқтығын қазір біліп отырмыз. Дүние есігін ашқан күннен бері басыбайлы баспанамыз бар. Бізге арналып тұтас бір түйежапырақ орманы өсіп тұр. Ал енді оның о шеті мен бұл шетінің ара қашықтығы қанша, одан кейін не бар екендігін білсек деп едік. — Дым жоқ! – деді әке ұлу. Басқа жерде бұл жерден артық дәнеме де жоқ, басқаны қайдам өз басым осыдан артықты іздеп әуреленбеймін. — Ал менің, – деді ана ұлу, мекен-жайға тап болып, пісіріліп, күміс табақта жатқым-ақ келеді. Біздің бүкіл үрім-бұтағымыз осындай құрметке бөленіп келген және мұның өзінде зор мән барлығына күмәнің болмасын. — Сірә, мекен-жай баяғыда бұзылған болар, – деді әке ұлу, иә болмаса оны түгелдей түйежапырақ басып кеткен шығар. Олай болған жағдайда адамдардың одан сытылып сыртқа шыға алмай қалуы кәдік. Ал, тегі, осы асығыстықтың қажеті қанша? Осы сен ғұмыр бақи асығасың да жүресің. Ұлымыздың соңынан қалмай ілесерін де елемейсің, ен болмаса. Оның өсімдік сабағымен жоғары өрмелегеніне де, міне, үшінші күн; көз қырыңды салсаң болды, басын айнала жөнеледі. — Оған ұрыспай-ақ қойшы! – деді ана ұлу. Ол жылжығанда сондай сақ. Ол бізге, бәлкім, алданыш болар. Ал біз секілді қарттарға одан өзге өмірдің мәнісі де жоқ қой. Тек сен оған қалыңдықты қайдан тауып беретінімізді ойластырдың ба? Сеніңше әріректен, түйежапырақ арасынан, бізбен туыстас біреу-міреу жолықпас па екен? — Әрине, үй-күйі жоқ қара ұлулар бар, – деді әке ұлу, алайда ол қара халық қой! Оның үстіне оларды көбірек ойландыратын өз жайлары ғана. Дегенмен бұл істі құмырсқаларға тапсырса да болады: олар шаруа жайымен әрдайым әрі-бері жосылады да жүреді, біздің ұлымызды үйлендіретін әйелді қайдан іздеуге болатынын айтып берері ақиқат. — Бәрінен асқан бір сұлуды білеміз, білеміз! – деп құмырсқалар жамырай жөнелді. Бірақ оның сіздің босағаны аттай қоюы екіталай, өйткені ол ханша ғой! — Одан келетін бәле жоқ! – деді қариялар. Ал өзі оның үйі бар ма екен? — Анау-мынау емес, кең сарайы бар! – деді құмырсқалар. Жетпіс есікті таңғажайып илеу ол! — Бас иіп алғысымызды айтамыз! – деді ана ұлу. Ұлымыздың кіріптар боп илеуге кіруі ұят шығар! Егер сендердің назарларыңа іліккен дұрыс біреу болмаса, онда біз бұл істі масаларға тапсырамыз: олар жаңбырда да, күн ашықта да ұша береді және түйежапырақты орманды қос қанатындай біледі. — Бізде сіздің ұлыңызға лайық қалыңдық бар! – деді масалар масайрап. Осы тұстан жүз қадамдай жерде қарлығаш бұтасындағы өз үйінде бір кішкентай ұлу отыр. Ол жападан-жалғыз тұрады және өзі де тура тұрмысқа шығатын жаста. Бар болғаны осы жерден жүз қадамдай қашықтықта ғана. — Олай болса ол ұлымызға жедел жетсін! – деді қариялар. Ұлымыздың тұрақ-мекені тұтас бір түйежапырақ орман, ал оның меншігі небәрі жалғыз түп бұта екен! Қалыңдық ұлуға кісі жіберілді. Содан ол жолға шығып, түйежапыраққа аман-сау күйде саяхаттың сегізінші күні жетті. Тұқым тазалығының мәнісі, міне, осында жатыр. Үйлену тойы тамаша өтті. Алты жарық қоңыз күштері жеткенше шамын жағып бақты. Жалпы үйлену тойы тыныш өтті, өйткені қариялар у-шуды жақтырмайтын. Оның есесіне ана ұлу ұлағатты сөз сөйледі. Әкесінің толқығаны сондай, тіпті жұмған аузын ашқан жоқ! Міне, сөйтіп қариялар күллі түйежапырақ орманды жастардың еншісіне берсін. Беріп тұрып, өздері ғұмыр бойы айтып келе жатқандай, жарық дүниеде бұл орманнан артық еш нәрсенің жоқтығын және егер жас жұбайлар адал, ізгі өмір кешсе, тұқым жайса, онда ерте ме, кеш пе, әйтеуір, өздерінің не болмаса балаларының мекен-жайға жолдары түсетінін айтты: онда олар қарайғанша қуырылып, күміс табаққа салынып алға тартылмақ! Соның артынша қариялар өз үйлеріне еніп, одан кейін көрінбей-ақ қойды, ұйықтап кетсе керек. Жас ұлулар орманда патшалық құрып, арттарына қисапсыз көп ұрпақ қалдырған. Мекен-жайға тап болып, күміс табаққа түсуді олардың да тағдырына жазбапты. Осы себептен де олар мекен-жай мүлде қирап, ал әлемдегі адам біткен тегіс қырылып қалған екен деген ұғымдарға тоқтады. Оларға көлденең келген біреу жоқ, ендеше, оның солай болғаны да. Ұлулардың көңілдерін көтермек ниетпен жаңбыр түйежапырақты тырсылдатып жатты, ал олардың жапырақтары көгере түсуін тілеп күн де нұрын төге түсті. Олар бақытты, сондай бақытты еді. Иә, тап солай, олар күллі әулетімен бақытты еді.